Türkçe Dersi Kaynak Sitesi - Sözcükte Yapı
   
KONULAR
  Ana Sayfa
  Ses Bilgisi
  Yazım Kuralları
  Noktalama
  Anlam Bilgisi
  Söz Öbekleri
  Deyimler Atasözleri
  Tümcede Anlam
  Paragraf
  Sözcükte Yapı
  Adlar
  Ad Tamlamaları
  Sıfatlar (Ön Adlar)
  Sıfat Tamlaması
  Zamir (Adıl)
  Zarf (Belirteç)
  Edat-Bağlaç-Ünlem
  Fiil (Eylem)
  Fiil Çatısı
  Cümlenin Ögeleri
  Anlatım Bozukluğu
  Edebiyat Bilgileri
  İpuçları
  Tarama Testleri
  Ar-hez Tanıtım
  Ziyaretçi defteri

Duyuru Panosu
Bilgisayara kurulabilen ve CDden çalışan iki ayrı türü olan Türkçe Dersi Destek ve Sınavlara Hazırlık Programı için Tel: 0545 899 63 24 MSN: turkceci1@windowslive.com ve b.sirkeci@hotmail.com

 

KÖK: Bir sözcüğün bütün ekleri çıkarıldıktan sonra, geriye kalan anlamlı en küçük bölüme “kök” denir.
Örnek: , yurt, Türk, çiçek, ağaç, orman, pencere, araba…
 
KÖKLER
Kökler 2 ana gruba ayrılır:   
 
1.  İsim Kökleri
2.  Fiil Kökleri
 
1. İsim Kökleri:
Bir varlığı, niteliği, ilgiyi veya duyguyu en kısa biçimde tanıtan köklere denir. Örnek: çöl, yol, sıra, Göz, kitap, odun, kara, kuru, çok, az, en, iyi…
 
2. Fiil Kökleri: Hareketleri, işleri anlatan köklere denir. Örnek: Öğret-mek, yaz-mak, kon-mak, bil-mek, sil-mek...
 
Sesteş (Eşsesli ) Kökler:  Kullanıldığı cümleye göre hem isim, hem fiil olabilecek köklere denir. Örnek: Yaz, kız, geç, boya (isim), boya-mak, savaş (isim) savaş-mak, güreş (isim), güreş-mek (fiil), barış, barış-mak...
 
Gövde: En az bir yapım eki almış olan sözcüklere denir. Örnek: Uçak, gözlük, evci...
 
 
EK: Köklere ulanarak sözcük türetmeye, sözcüklerin görevlerini belirtmeye yarayan anlamsız parçalardır.
Görevleri bakımından ekleri ikiye ayırıyoruz:
 
 
1. YAPIM EKLERİ: Sonuna geldikleri sözcüklerin anlamlarını değiştiren, yeni anlamda sözcük türeten ve sözcük türünü değiştiren eklerdir.
 
Kömür-lük     sebze-ci    sil-gi    dök-üntü   öğret-men     su-suz  yor-gun
 
Görüldüğü gibi yapım ekleri, sözcüğün anlamı yanında türünün de değiştirebilmektedir. Yani fiil kökünden isim, sıfat; isim kökünden isim, sıfat türetebilmektedir.
Bir sözcükte birden çok yapım eki bulunabilir. Bu durumda, her yapım eki kullanımında sözcüğün anlamı değişir.
Örnek: boya-cı-lık       gör-gü-lü
 
Yapım ekleri:
 
A) İsimden isim yapım ekleri
B) Fiilden isim  yapım ekleri
C) İsimden fiil yapım ekleri
D) Fiilden fiil yapım ekleri
 
 
 A) İsimden isim Türeten Ekler:
-lik: taşlık                     -en: göçmen                           -dan: sıradan
-ci: demirci                   -cik: arpacık                          -cak: oyuncak
-çe: mertçe                   -siz: yurtsuz                          -daş: vatandaş
 
B)    Fiilden İsim Türeten Ekler:
-me: kazma                   -mek: bilmek                          -iş: bakış
-ici: kesici                     -ak: kaçak                             -im: seçim
-ı : yapı                        -in: ekin                                 -miş: okumuş (adam)
-ecek: gelecek (yıl)       -er: güler (yüz)                                    
 
C)    İsimden Fiil Türeten Ekler:
-le: karala                     -al: azal                                 
-l: incel                         -ar: morar                     
-len: sinirlen           -leş: birleş                            
 
D)    Fiilden Fiil Türeten Ekler:
-il: seçil                         -n: süslen                                -ış: yazış
-dır: koştur                   -t: korkut                               -ır: kaçtır
 
2.ÇEKLERİ: Sonuna geldikleri sözcüklerin anlamlarını değiştirmeyen, ancak onları türlü yönlerden (çoğulluk, durum, tamlama, kişi, zaman vb) belirten ya da bulunduğu sözcükleri kendinden sonrakilere bağlamaya yarayan eklerdir.
 
 
Çocuk-lar (Anlamı etkilemiyor, sözcüğü çoğullaştırıyor)
Ev-de (Anlamı etkilemiyor, durum bildiriyor, ismin –de hali)
 
              1-Hal ekleri             1-Zaman ve kip ekleri
              2-Çoğul eki              2-Şahıs ekleri
              3-İyelik ekleri           3-Soru eki
              4-Soru eki                                                 
              5-Tamlama ekleri
 
İsim Çekim Ekleri:
a) İsmin Hal Ekleri (-i, -e, -de, -den): Okul-a, okul-u, okul-da, okul-dan...
b) Çoğul Ekleri (-lar/-ler): Ev-ler, ağaç-lar
c) İyelik Ekleri (-m, -n, -si, -miz, -niz, -leri): Bir varlığın kime, neye ait olduğunu bildiren eklerdir.
Kalem-im (benim)         araba-mız (bizim)
d) Soru Eki (mı, mi, mu, mü): dost mu?,kalem mi?
e) Tamlayan-Tamlanan Ekleri (-ın/-ı): yorganın yüzü, çocuğun sesi
 
 
Fiil Çekim Ekleri:
Fiillerin bildirdiği eylemlerin zamanını ve kişisini bildiren eklerdir.
 
a)Zaman ve Kip Ekleri: Örnek: Di’li geçmiş zaman: Fiil kök veya gövdesine –di, eki eklenerek yapılır.
    Örnek: Çocuk okula geldi.         O çocuk gelmedi 
Oku-du-k (oku kök, -du eylemin zamanı, -k eki de eylemin kişisini bildirmektedir.)
 
b) Şahıs Ekleri ( ben-sen-o-biz-siz-onlar) : Fiillere, kip eklerinden sonra gelerek o işi kimin yaptığını belirten eklere denir. Biliyorum, geleceksin, okuyacağız, koşacaksınız. Gelirler,   (Geldi-m, okudu-n...) 
 
c) Soru Ekleri (mi-mı-mu-mü): Dün geldi mi?    Çocuk ders çalışıyor mu?
 
  
YAPILARINA GÖRE SÖZCÜKLER
1. BASİT SÖZCÜK: Hiç ek almayan veya yapım ekleri dışındaki ekleri almış olan sözcüklere denir.
         Ev, yol, git, otur, evler, evi....
 
2. TÜREMİŞ SÖZCÜK: İsim veya fiil köklerine çeşitli yapım ekleri getirilerek oluşan sözcüklerdir.  
Evli,yolluk, gergin, başla, ...
Ø     Bir sözcüğün türemiş sözcük olabilmesi için, köküyle doğrudan ya da dolaylı bir anlam ilgisi bulunmalıdır. “Kiracı” sözcüğü “kira”dan türemiştir. Ancak “balık” sözcüğü “bal”dan türememiştir.
 
Ø     Aynı ek, eklendiği sözcüklere farklı anlamlar katabilir: Çin-ce (dil ismi), dost-ça (yakışır, o tarzda), ben-ce (bana göre), aylar-ca (süreklilik)...
BİR SÖZCÜĞÜN SONUNA ULANAN PARÇANIN EK OLUP OLMADIĞINI ANLAMAK İÇİN ŞUNLARI YAPABİLİRİZ:
* Ek sanılan parça sözcükten atıldıktan sonra;
* Kalan kasım bir anlam taşımıyorsa, büsbütün anlamsızlaşıyorsa o ek değildir.
* Kalan kısım bir anlam taşısa bile sözcüğün bütünüyle bir anlam ilişkisi yoksa o ek değildir.
 
Örnekler:
Irmak: Son hecesini ek kabul edip atalım. Kalan kısım son derece anlamsız olur. Öyleyse bu sözcükteki tüm harfler (I-r-m-a-k) sözcüğün aslındadır.
 
Tepe: Sonundaki –e’yi atalım. Geriye tep(mek) kalıyor. Bu eylem anlamlıdır; ama tepe ile bu eylem arasında bir soy bağı yoktur. O halde tepe sözcüğünde ek yoktur.
 
Soru: Aşağıdakilerden hangisi “kök” durumunda bir kelimedir?
 
A) yetki       B) akıl    C) frenlemek   D) yazılı                                                                
 
 
Yetki : yetmek fiilinin tabanına –ki yapım eki getirilerek yapılmıştır.
Frenlemek    : fren isim köküne –le ve –mek ekleri getirilerek yapılmıştır.
Yazılı         : yaz-mak fiilinin sonuna –ı ve –lı  yapım ekleri getirilmiştir. Bunlar türemiş sözcüklerdir.
Akıl          : Yapım ekleri almamış, kök durumundadır.
 
Soru: Aşağıdaki seçeneklerin hangisinden çekim ve yapım eki bir aradadır?
A) Sanatçıya      B) Kalemlik     C) Vereceksiniz    D) Masadadır
 
 
 
3.BİRLEŞİK SÖZCÜK: İki veya daha fazla kelimenin birlikte kullanılmasıyla oluşan sözcüklerdir.
Dedikodu, mirasyedi, Karaköy, yurtsever, gecekondu…
   
Bugün 34242 ziyaretçi (50099 klik) kişi burdaydı!
=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=